Экс-депутат, қоғам қайраткері Мұрат Әбенов Қазақстандағы киік санын реттеу саясатын сынға алып, бұл саланы басқару тәсілін түбегейлі өзгертуді ұсынды. Оның пікірінше, мәселені тек киік санын азайту арқылы емес, жануарлардың тарихи миграциялық жолдарын қалпына келтіру, саланы демонополизациялау және халықтың табиғи байлық игілігін көруіне мүмкіндік беру арқылы шешу қажет.

«Қазақ үшін киік жай ғана ет немесе жабайы жануар емес. Ол – сайын даламыздың көркі, ата-бабамыз орынсыз үркітуге де рұқсат бермеген киелі жануар. Негізі, бұл жануарға мүлдем тиіспеуіміз керек еді»,– дейді Мұрат Әбенов.

Оның айтуынша, бүгінгі проблеманың бір себебі – киіктердің тарихи көші-қон жолдарының бұзылуы. Құбырлар, теміржолдар мен автомобиль жолдары жануарлардың қалыптасқан бағыттарына кедергі келтірген. Соның салдарынан киік кейбір өңірлерге шоғырланып, басқа аймақтарда мүлдем азайған.

«Егер миграциялық жолдарды ашып, инфрақұрылымды табиғатпен үйлестіре салғанда, миллиондаған киік диқандардың егінін таптамай-ақ, ел аумағына еркін таралар еді», – дейді ол.

«Киікті атуға қарсымын, бірақ атылса, оның игілігін халық көруі керек»

Әбенов өзінің киікті жаппай атуға қарсы екенін атап өтті. Алайда мемлекет жануар санын реттеу туралы шешім қабылдаған жағдайда, алынған өнімнің қайда кететіні қоғамға ашық болуы керек деп есептейді.

«Егер киіктер жайылым таппай, аурудан қырылып, далада шіріп жатса немесе мемлекет атынан әлдекімдер мақсатсыз қырып, талан-таражға салса – бұл қасірет. Егер бәрібір санын реттеуге мәжбүр болсақ, халықтың өзіне заңды түрде мүмкіндік берген дұрыс емес пе?»– дейді экс-депутат.

Ол киік етінің саудаға шығарылуы жөніндегі бұрынғы мәлімдемелерге де күмән келтіреді. Әбеновтің айтуынша, ол мәселені зерттеу үшін Астанадағы бірнеше базарды аралағанымен, киік етін таба алмаған.

«Жүз мыңдаған киікті “игердік” дейді. Бірақ ол ет қайда кетті, мүйізі кімге және қандай тәртіппен өтіп жатыр? Бұл жөнінде ашық ақпарат таба алмадым», – дейді ол.

Бір орган әрі қорғап, әрі атуға жауап бермеуі керек

Қоғам қайраткері Экология министрлігінің бір мезгілде киікті қорғауға да, оның санын реттеуге де жауап беруін басқарушылық тұрғыдан дұрыс емес деп санайды.

Оның пікірінше, ведомство жануар санының шамадан тыс өсуіне алдын ала дайындалып, миграция, жайылым, ауыл шаруашылығы мен инфрақұрылымға байланысты тәуекелдерді ертерек есептеуі тиіс еді.

Әбенов киікті атып алу – жұмыстың аз ғана бөлігі екенін айтады. Одан кейін еттің қанын уақытында шығару, ішек-қарнын тазарту, салқындату, ветеринарлық бақылаудан өткізу және өңдеу орнына жеткізу қажет. Мұның бәрі дала жағдайында мобильді тоңазытқыштар, арнайы техника, ветеринарлық қызмет пен өңдеу инфрақұрылымын талап етеді.

«Мемлекеттік инспектордың негізгі міндеті – жануарды қорғау. Оның етті өңдеп, сақтап, тұтынушыға жеткізуге арналған инфрақұрылымы да, экономикалық мотивациясы да жоқ. Сондықтан мемлекет бәрін өзі атқаратын модель тиімді болмай отыр», – дейді ол.

Мүйіз айналымы барынша ашық болуы тиіс

Әбенов киік мүйізінің айналымына қатысты да ашықтық қажет екенін айтады. Оның пікірінше, киік санын реттеу процесі, алынған ет пен мүйіздің көлемі, оны қабылдаған және өткізген ұйымдар туралы ақпарат қоғамға қолжетімді болуы керек.

«Бұл жерде күмән мен түрлі болжам тумауы үшін барлық процесс ашық жүргізілуі тиіс. Табиғи байлықтың қалай пайдаланылғанын қоғам білуге құқылы», – дейді ол.

Әлемдік тәжірибені пайдалану керек

Экс-депутат өзге елдердегі жабайы жануарлар санын реттеу тәжірибесін зерттеуді ұсынады. Оның айтуынша, Австралияда кенгуру санын реттеуге лицензияланған кәсіпкерлер қатысады, ал Германия мен Австрияда аңшылар ветеринарлық талаптарды орындағаннан кейін жабайы аң етін заңды түрде өткізе алады. АҚШ пен Канадада бұғы аулауға маусымдық лицензия беру тәжірибесі бар.

Әбенов Қазақстан да мемлекеттің толық монополиясына емес, қатаң бақылаудағы лицензиялық модельге көшуі керек деп санайды.

Жаңа министрге қандай ұсыныс бар?

Мұрат Әбенов жаңа Экология министрі Әлібек Қуантыров киік мәселесін басқарудың жаңа моделін қалыптастыруы керек деп есептейді.

Біріншіден, киіктердің нақты санын, орналасуын және миграциялық бағыттарын цифрлық технологиялар арқылы талдауды ұсынады. Ғарыштық суреттерді, егістік пен жайылым карталарын, ауыл шаруашылығы жануарлары туралы деректерді біріктіріп, киік қозғалысының толық картасын жасауға болады.

Екіншіден, киік санын реттеу жүйесін демонополизациялап, квотаның бір бөлігін қажетті техникасы, сою пункттері, мобильді тоңазытқыштары және мамандары бар лицензияланған аңшылық шаруашылықтары мен кәсіби ұйымдарға беруді ұсынады.

Үшіншіден, жергілікті тұрғындар мен әуесқой аңшыларға күз мезгілінде шектеулі әрі ашық тәртіппен бір реттік лицензия беру мүмкіндігін қарастыру қажет деп санайды.

«Қарапайым халықтың аң аулауына заңды мүмкіндік беретін уақыт жетті. Жергілікті тұрғындарға күзде ашық әрі қолжетімді бір реттік лицензия берілсе, бұл ауыл адамдарына отбасын сапалы етпен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді», – дейді Әбенов.

Ол мұндай модельде мүйіз айналымын мемлекет қатаң бақылауда ұстауы тиіс деп есептейді. Автор ұсынған қағида: «Еті – отбасына, мүйізі – мемлекетке бекітілген бағамен».

Ол үшін өңірлерде мүйіз қабылдайтын ресми орталықтар, атылған жануарды тексеретін мобильді ветеринарлық зертханалар және бірыңғай цифрлық есеп жүйесі болуы керек. Тексерілген еттің бір бөлігін қала базарлары мен әлеуметтік дүкендерге қолжетімді бағамен жеткізуге болады.

«Проблема киіктің өзінде емес»

Мұрат Әбеновтің пікірінше, ұзақ мерзімде басты мақсат киікті «ауыл шаруашылығына қауіп» ретінде көрсету емес, оның популяциясын ғылыми негізде басқару болуы тиіс.

«Киік – біздің ұлттық мақтанышымыз, ауыл шаруашылығына төнген биологиялық қауіп емес. Проблема жануарлардың санында ғана емес, мемлекеттік басқарудың сапасында. Ғалымдарды, экологтарды, фермерлерді, аңшылық шаруашылықтарын және қоғам өкілдерін қатыстырып, ортақ шешім қабылдауымыз керек», – дейді ол.

Экс-депутат бұл мәселені Мәжілісте жүрген кезінде де көтергенін еске алды. Сол кезде бірнеше депутат азаматтардың киік санын реттеуге заңды түрде қатысуына мүмкіндік беруді ұсынған.

«Бұл – жай ғана сын емес. Бұл табиғи байлығымызға деген жанашырлық. Уақыт күтіп тұрған жоқ. Жауапкершілікті өз мойнына алып, жүйені өзгерте алатын шешім қажет. Жаңа министр Әлібек Қуантыров осы мәселені шеше алады деп үміттенемін. Біз қол ұшын созуға дайынбыз», – деп түйіндеді Мұрат Әбенов.

Мұнда бастапқы мәтіндегі ең маңызды төрт желі толық сақталды: киіктің миграциясы, мемлекеттің қазіргі моделіне сын, ет пен мүйіз айналымының ашықтығы және Әбенов ұсынған жаңа нарықтық-лицензиялық модель. Сонымен бірге «киік еті ауруды емдейді» тәрізді медициналық тұрғыдан дәлелдеуді қажет ететін тұжырымдарды алып тастадым — сайт материалы үшін бұл қауіпсіздеу.